REPORTAGE

Hoe de schoen delen van Brabant vormde

AFDRUK VAN EEN INDUSTRIE

Tekst Andrew Groeneveld Beeld Bert Janssen

Fabriekshal van schoenfabriek Hollandia 1910-1915, Waalwijk.

Geen rechthebbenden achterhaald. Coll. Schoenenkwartier invnr. 73452

Iets alledaags als een schoen bepaalt de geschiedenis en toekomst van de Langstraat, een bijzonder stukje Brabant rond Waalwijk. Sporen van een verdwenen schoenenindustrie zijn hier overal, net als splinternieuwe fabrikanten en aanstormende ontwerptalenten die de bedrijfstak een tweede leven schenken.

In het gloednieuwe onderkomen van museum en kenniscentrum Schoenenkwartier Waalwijk vind je het allemaal: de geschiedenis in vogelvlucht van de leder- en schoenindustrie in Brabant, de ingrijpende gevolgen van de industrialisatie, de dreun die de open Europese markt uitdeelde, en de gevolgen – keer op keer - voor de talloze gezinnen, van wie het levensverhaal eeuwenlang met de schoenenindustrie werd vervlochten.

En het museum biedt meer. Exposities bijvoorbeeld over hoe de schoenenindustrie, religie en verenigingsleven hier altijd hand in hand gingen, over de invloed van schoenmode op popmuziek, van duizend antieke machines, en kasten vol naslagwerken, die zonder beperkingen mogen worden door geneusd.

Er is zelfs een lab, waar het oude ambacht door nieuwe ondernemers in hedendaagse vormen wordt gegoten. Je kunt in het Schoenenkwartier kijken en lezen, maar ook zelf ontwerpen. Kortom, het gebouw laat zien hoe een bedrijfstak een gebied en haar inwoners vormt, tot op de dag van vandaag, met in ieder hoofdstuk een onmisbare schakel van het DNA.

Keuterboer

Het verhaal dat over deze bijzondere industriële geschiedenis vertelt wordt begint na de Tachtigjarige Oorlog. De landsdelen Brabant en Limburg hadden in die tijd een lage status. Dat betekende dat inwoners geen belangrijke functies mochten bekleden en veelal waren aangewezen op een arm bestaan als keuterboer.

Nu wil het gelukkige toeval dat juist in dit stukje Brabant veel eikenbomen (met looizuur) en zandgrond met stromend water aanwezig waren; cruciale onderdelen van het looiproces waarmee een huid in leer verandert.

Op weinig andere plekken in Europa waren de omstandigheden voor het succesvol looien van leer zo gunstig. En dus ontwikkelde zich in het gebied tussen Geertruidenberg en Den Bosch een langgerekt lint van vele honderden werkplaatsen en schoenfabriekjes, die samen de zogeheten Langstraat gingen vormen.

Industrialisatie

Rond 1850 deed de industriële revolutie zich ook in Nederland gelden en werden grote delen van het maakproces in de Langstraat overgenomen door machines. Denk aan de stikmachine, die in de jaren zestig van die eeuw was uitgevonden.

Ambachtslieden verloren hierdoor gaandeweg hun zelfstandigheid en kwamen in grote fabriekscomplexen te werken, met alle sociale gevolgen van dien. De industrie floreerde tussen 1910 en de Tweede Wereldoorlog, en beleefde tot halverwege de jaren zestig een tweede bloeiperiode.

De bedrijfstak kreeg het extreem lastig toen Italië zich in 1957 bij de EEG voegde. Plotseling ondervonden de Brabantse fabrieken moordende concurrentie van goedkoper en vaak ook modieuzer schoeisel.

De bedrijven in de Langstraat gingen de strijd aan met exotisch klinkende merken als ‘Pinocchio’ en legden zich ook toe op de ontwikkeling van kinderschoenen, waaraan in de jaren daarvoor nauwelijks aandacht was besteed.

Echt helpen deed het niet. Veel bedrijven gingen alsnog kopje onder of verplaatsten grote delen van het productieproces naar het goedkopere buitenland. In 1980 was in en rond Waalwijk slechts een handjevol bedrijven over.

OP WEINIG ANDERE PLEKKEN IN EUROPA WAREN DE OMSTANDIGHEDEN VOOR HET SUCCESVOL LOOIEN VAN LEER ZO GUNSTIG
AMBACHTSLIEDEN VERLOREN GAANDEWEG HUN ZELFSTANDIGHEID EN KWAMEN IN GROTE FABRIEKS­COMPLEXEN TE WERKEN, MET ALLE SOCIALE GEVOLGEN VAN DIEN

Gevolgen

Opvallend genoeg ontstond rondom de teloorgang van de grootindustrie volop nieuwe bedrijvigheid. Toeleveranciers richtten zich succesvol op andere bedrijfstakken. Waalwijk bleef ook een belangrijk logistiek knooppunt en dankt daar onder andere de komst van distributiecentra aan, zoals Bol.com.

Ook de schoenen- en lederindustrie is nog altijd zichtbaar, zij het in nieuwe gedaanten. Al dan niet in een van de monumentale fabriekspanden in en rond Waalwijk werken naar schatting 250 bedrijven aan schoendesign, de ontwikkeling en toepassing van nieuwe materialen, en nieuwe toepassingen van leer.

Daarnaast vind je in het gebied specialisten op het gebied van orthopedisch schoeisel, die – alsof de geschiedenis zich herhaalt – nu steeds groter en succesvoller worden en delen van hun productie uitbesteden.

Museum

De geschiedenis van het Schoenenkwartier Waalwijk zelf gaat terug naar 1953 toen Antoon Hendriks, een enthousiaste verzamelaar, zijn collectie tentoonstelde op de destijds toonaangevende vakbeurs SLEM (Schoen Leder & Mode). De verzamelde fabrikanten vonden de collectie zo mooi dat ze een museum mogelijk maakten. Het schoenenmuseum verhuisde daarna nog drie keer binnen Waalwijk. Sinds juni huist het in het centrum van de stad in een statig pand dat door de gemeente beschikbaar is gesteld. Hier is tot februari volgend jaar een speciale expositie te zien over de invloed van schoenenmode op de popmuziek. Onderdelen zijn onder andere een vitrine met de opvallende stappers van Lady Gaga, Beyoncé en Madonna.

Met dank aan Inge Specht, conservator Schoenenkwartier

Deel deze pagina