THEATER

EINDELOOS! GAAT OVER NEDERLANDS LANGSTE STAKING

Tekst Adrie Boxmeer Beeld Bert Janssen, Museum Het Gildenhuys Blokzijl

DE GEVOLGEN VAN DE STAKING WAREN DESASTREUS VOOR LOOS EN BLOKZIJL

843 dagen, van december 1924 tot april 1927. Zo lang duurde de staking bij houtzagerij Loos in Blokzijl. Het is de langste staking ooit gehouden in Nederland. Maar hij is vrijwel vergeten. Alle reden voor toneelvereniging Ons Genoegen uit Blokzijl om op 23 en 24 mei in Theater De Meenthe in Steenwijk een theaterstuk over de staking te spelen.

Op 22 december 1924 legde een groot deel van de werknemers van B. Loos en Zoon Houthandel Stoom-Houtzagerij en Schaverij, zoals het bedrijf voluit heette, het werk neer. De reden: zeven collega’s waren die dag ontslagen omdat ze lid waren geworden van de socialistische Nederlandsche Vereniging van Fabrieksarbeiders of de Nederlandsche Christelijke Houtbewerkersbond.
De broers Jan en Wessel Loos stelden het als directeuren klip en klaar: voor vakbondsleden was geen plaats in het bedrijf. De heer Mulder, een van de stokers, werd nadat hij zich bij de bond had aangesloten ontboden bij de directie. Hij kreeg te horen: ‘Of je zegt je lidmaatschap op, of je gaat het vlot over.’ Deze laatste opmerking verwees naar de ligging van Loos aan het water tegenover Blokzijl. Wie het vlot overging, ging van vanuit de directiekamer bezien het bedrijf uit. In dit geval voorgoed.

ONDERKRUIPERS

Stoker Mulder weigerde zijn lidmaatschap van de bond op te zeggen. Hij werd op staande voet ontslagen en met hem zes andere kersverse bondsleden. Een staking brak uit, waardoor het werk vrijwel kwam stil te liggen. Loos trok snel nieuwe medewerkers aan, uit het nabij gelegen Ambt Vollenhove. Deze ‘onderkruipers’ gingen op 5 januari 1925 aan de slag. Ze konden op een warm onthaal rekenen van de postende stakers, waarbij over en weer rake klappen vielen.
De inzet van deze stakingsbrekers bleek geen succes. De mannen uit Ambt Vollenhove waren namelijk vissers, geen houtbewerkers. Ze waren niet gewend om de machines te bedienen en boomstammen te versjouwen. Het gevolg: verwondingen en gebroken ledematen. Ook ging de kwaliteit van de productie achteruit en hiermee ook de omzet. De emoties liepen intussen zo hoog op dat directeur Jan Loos op 8 juni 1925 zelfs een staker met een pistool bedreigde. Enkele bemiddelingspogingen hadden geen succes. Uiteindelijk besloten de stakers in april 1927 de staking te beëindigen. Niet om weer bij Loos aan het werk te gaan. Veel stakers vonden elders weer werk.
Voor Loos, maar ook voor Blokzijl, had de staking desastreuze gevolgen. De bevolking liep terug van 1500 naar 1000 inwoners. Loos kwam de staking nooit meer te boven. De economische
depressie in 1929 bleek de genadeklap. Twee jaar later werd het bedrijf gesloten.


IN EEN ECHT THEATER

Over de vergeten staking van Blokzijl is nu het theaterstuk EindeLoos! gemaakt. ‘Rederijkervereniging Ons Genoegen’, zoals de plaatselijke toneelvereniging officieel heet, speelt het op 23 en 24 mei. Niet in Blokzijl, maar voor het eerst in de geschiedenis van de vereniging in een echt theater, de Meenthe in Steenwijk.
Voorzitter Nely Knol: ‘Dat past in ons streven om steeds betere voorstellingen te maken. In 2002 organiseerden Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel het project Noordoostenwind. In elke provincie kreeg een toneelgezelschap de mogelijkheid om zich met professionele steun gedurende twee jaar verder te ontwikkelen. Ons Genoegen mocht dat in Overijssel doen. Hierdoor zijn we steeds beter geworden. Een volgende stap was om eens een voorstelling in een echt theater te maken. De directeur van de Meenthe was direct enthousiast. Hij raadde wel aan geen bestaand stuk te nemen, maar te kiezen voor iets dat over Blokzijl zou gaan en voor een groot publiek interessant zou zijn. Dat is de staking bij Loos geworden.’
Een toneelschrijfster werd in de arm genomen. Zij moest vanwege privéomstandigheden halverwege haar werkzaamheden staken, waarop Knol en haar man verder gingen.

Josephina Bakker (links) en Nely Knol

Opmerkelijk: de voorstelling belicht de staking vanuit de positie van de vrouwen. Nely: ‘Want de mannen mochten dan staken, het waren wel de vrouwen die thuis de eindjes aan elkaar moesten knopen.’

IN HET HEDEN

De Friese theatermaakster Josephina Bakker werd gevraagd als regisseuse. Ze koos bewust voor een enscenering die niet in 1924 speelt. ‘Het is onmogelijk om de voorstelling historisch volledig waarheidsgetrouw te maken. Daar komt bij: stakingen zijn nog steeds actueel, dus kan het zich heel goed in het heden afspelen. De spelers dragen dan ook geen historische kostuums. Iedereen draagt kleding van spijkerstof, want dat is van alle tijden. Ook gebruiken we geen rekwisieten, hooguit een stoel en een tafel, kranten en bezems. De acteurs spelen op een vrijwel leeg toneel. De voorstelling begint in het heden: twee scholieren maken een scriptie over de staking. In de verschillende scènes diepen we het verder uit.’
Zangeres en actrice Lucie de Lange, die in Blokzijl woont, werd benaderd voor de muzikale begeleiding. Want er wordt ook gezongen in EindeLoos! Nely Knol: ‘Nee, het is geen musical, nadrukkelijk niet. De korte liedjes zijn de verbinding tussen enkele scènes.’
De staking is bijna een eeuw later geen beladen onderwerp meer in Blokzijl. In het stuk valt zelfs af en toe wat te lachen. Zoals in de scène waarin blijkt dat de ‘onderkruipers’ uit Ambt Vollenhoven niet zo bedreven waren in het bedienen van de machines. Het is een scène met veel ledematen in het verband.

Bij de confrontatie tussen stakers en ‘onderkruipers’ vallen rake klappen.

EXTREEM PERSONAGE

Robert Holman, rijschoolhouder in Blokzijl, is al jaren vrijwilliger bij Ons Genoegen. Hij speelt de rol van Jan Loos. ‘Het was een bijzondere man. Hij is tot het allerlaatste moment zeer anti-vakbond gebleven. Maar hij zorgde er ook voor dat alle schuldeisers keurig werden betaald. Na de sluiting van het bedrijf in 1931 verhuisde hij binnen een maand naar Zaandam om boekhouder te worden bij een houthandelaar. Zijn standpunten over de vakbeweging deel ik absoluut niet. Maar het is wel uitdagend om in een personage te kruipen dat zulke extreme overtuigingen had.’
Diny Boes is met haar 76 jaar de oudste vrijwilliger bij Ons Genoegen. Tot haar grote vreugde doen steeds meer jongeren mee. ‘Want op het toneel kun je van een jong iemand een oud personage maken, maar omgekeerd lukt toch echt niet. Door de professionalisering spelen we niet meer met een souffleur. Iedereen moet nu echt zijn tekst uit zijn hoofd leren. Dat levert uiteindelijk beter spel op. Ik merk wel dat het op mijn leeftijd moeilijker wordt om hele lappen tekst te leren. Dus ik begin er al vroeg aan.’
In EindeLoos! speelt ze een van de vrouwen die lijdt onder de staking. ‘Prima dat de mannen voor hun rechten op komen, maar hoe zorg jij er als vrouw thuis voor dat de kinderen nog steeds netjes gekleed naar school gaan?’
Ze vindt het bijzonder leuk dat het koor Blokzijl Vocaal aan de voorstelling meedoet. Dat zingt het openingslied, de finale, én de Socialistenmars. Diny: ‘Dat doet me aan vroeger thuis herinneren, waar mijn vader trouw luisteraar van de VARA was.’

'BEWUST GEKOZEN VOOR ENSCENERING IN HET HEDEN'

De houtzagerij Loos in goede tijden.

EindeLoos! is te zien op 23 en 24 mei in Theater de Meenthe in Steenwijk. Kaartjes kosten 16,50 euro.

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van ‘De langste staking van Nederland bij de firma Loos in Blokzijl’ van T.R. Stegeman. Kijk hier voor meer informatie.

Deel deze pagina